Mesleki sınırların henüz aşılmadığı Cumhuriyet’in erken yıllarında, bazı
isimler sınırların dışına taşarak öncü oldu. O isimlerden biri de Sabiha Rıfat
Gürayman’dı. Türkiye’nin ilk kadın inşaat mühendisi olarak yalnızca bir unvan
kazanmadı, aynı zamanda bir dönemin yerleşik kabullerine de cesur bir itiraz
bıraktı. Seçtiği yol ile toplumsal kalıpların ötesine geçti.
Sabiha Rıfat Gürayman, Türkiye’nin ilk kadın inşaat mühendisi, Türkiye’nin
ilk kadın voleybolcusu.
1910 yılında Manastır’da doğan Sabiha Rıfat Gürayman, ilköğretimi Beşiktaş
Esma Sultan İlkokulu’nda tamamladı. Ardından 1925 yılında Nişantaşı Kız
Ortaokulu’nu bitirdi ve 1927’ye kadar İstanbul Kız Lisesi’ne devam etti.
1927 yılında Mustafa Kemal Atatürk, bugün İstanbul Teknik Üniversitesi olarak bilinen Mühendis Mekteb-i Âlîsi’ne kadınların da alınmasını ister. Haberi son anda duyan Sabiha Rıfat (Gürayman), iki gün kala başvuruda bulunmak için fakülteye koşar. Arkadaşı Melek (Ertuğ) ile beraber başvurduğu üniversitenin sınavlarını kazanarak, 350 erkek öğrencinin okuduğu Mühendis Mektebi'nin iki kadın öğrencisinden biri olur.
"Herkes Ne Yapıyorsa, Biz De Onu Yapacağız"
1933'te ülkenin ilk kadın yüksek inşaat mühendisi olarak mektepten mezun
oldu. Erkek meslektaşları ile aralarında bir fark görmediğini yaşamı boyunca
yineleyen Sabiha Hanım, beraber mezun olduğu arkadaşı Melek Hanım dönüp ona
"Şimdi ne yapacağız?" diye sorduğunda "Herkes ne yapıyorsa, biz
de onu yapacağız" yanıtını verir.
Meslek hayatına Ankara Bayındırlık Müdürlüğü’nde
başlayan Sabiha Rıfat Gürayman, kısa sürede ülkenin farklı bölgelerinde okul,
hükümet konağı ve çeşitli kamu yapılarının projelerinde görev aldı. 1936
yılında Ankara–Beypazarı karayolunun 86. kilometresinde inşa edilen köprüde
aktif olarak çalışarak Anadolu’da köprü yapımında görev alan ilk kadın mühendis
unvanını kazandı. Öyle ki bu köprüye yöre halkı “Kız Köprüsü” adını verdi.
Sabiha Rıfat (Gürayman) bu süreçte sadece mühendislik bilgisini değil, sahaya uyum sağlama gücünü de ortaya koydu. Zorlu koşullarda, işçilerle birlikte çadırlarda kalarak yürütülen bu çalışmalar, onun mesleğini bir unvandan çok bir sorumluluk olarak gördüğünü gösteriyordu. Kısa sürede hem işçilerin hem de bölge halkının saygısını kazandı.
Anıtkabir’in İnşaatında Kadın Mühendis
1940’lı yıllarda TBMM inşaatında kontrol şefliği
görevini üstlenen Gürayman, ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin simgesel
yapılarından biri olan Anıtkabir’in inşaatında önemli bir sorumluluk aldı. 1945
yılında kontrol şefliği görevini devralarak yaklaşık on yıl boyunca yapım
sürecinin en kritik aşamalarında yer aldı. Bu görev, teknik koordinasyon,
kalite kontrol ve sahadaki uygulamaların sürekliliği açısından büyük bir
titizlik gerektiriyordu.
Anıtkabir şantiyesi, o yıllarda yalnızca bir inşaat
alanı değil, aynı zamanda devletin en üst düzey yöneticilerinin yakından takip
ettiği bir projeydi. İnşaat sürecinde gerçekleştirilen resmî ziyaretlerde,
başkontrol mühendisi olarak çalışmaların gidişatını aktaran isim çoğu zaman
Sabiha Rıfat Gürayman oldu.
Anıtkabir inşaatı sürerken gerçekleştirilen resmî bir ziyarette, başkontrol mühendisi Sabiha Rıfat Gürayman şantiyedeki çalışmaları aktarırken görülüyor. Karede Gürayman; mimarlar Emin Onat ve Orhan Arda ile birlikte, dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakanı Adnan Menderes yer alıyor.
Sabiha
Rıfat Gürayman, Fenerbahçe Kulübü'nün ilk kadın voleybol oyuncusu, 1929 yılında
şampiyon olan Fenerbahçe Erkek Voleybol takımının da kaptanıdır.
1963 yılında kendi isteğiyle emekli olduktan sonra da mühendislik
dünyasıyla bağını koparmadı. Yaşamının ilerleyen dönemlerinde maddi varlığını
şehit çocuklarının eğitimine destek olmak amacıyla vakıflara bağışlaması,
mesleki üretimin ötesinde toplumsal sorumluluk taşıyan bir kişiliğe sahip
olduğunu gösterdi.
Sabiha Rıfat Gürayman’ın hikâyesi, bir “ilk” olmanın
ötesinde, sahada var olmanın hikâyesidir. Yaşadığı dönemde kadınların da
mühendislik yapabileceğini yapılar inşa ederek, projeler yöneterek ve
sorumluluk alarak kanıtladı. Cumhuriyet’in teknik kadroları içinde yer alan bu
öncü isim, kendisinden sonra gelen kadın mühendisler için görünür bir referans
noktası haline geldi.
Bugün Anıtkabir’in Hürriyet Kulesi’nde sergilenen
fotoğrafı, yalnızca bir hatıra değil, aynı zamanda bir dönemin ruhunu yansıtan
bir simge niteliği taşıyor.
Fotoğraf
Kaynakları: Fenerbahçe
Tarihi Arşivi, Ömer Arda Arşivi, Beyhan Susup / Günseli Naymansoy
